Cmentarz wojenny w Tjuszce (Csuszka, Тюшкa), Міжгір'я, (Ökörmező/Volové), pow. Chust (Хустськийрайон), woj. zakarpackie, UA. Śladami II Brygady Legionów Polskich.

Tomasz Nowakowski, płk SG w st spocz & Yurii Fatuła, dr hab

Prezentujemy kolejną wspólną pracę powstałą w ramach Projektu Karpaty, mającego na celu opracowanie możliwie wielu cmentarzy wojennych wraz z listami żołnierzy pochowanych na nich, jakie powstały na terenie Karpat podczas I i II Bitwy Karpackiej tj. w wyniku walk toczonych w tym łańcuchu górskim w latach 1914-17. Jest ona jednocześnie wynikiem zaangażowania użgorodzkiego Stowarzyszenia Memento Bellum w proces opracowania i odnowienia cmentarzy Wielkiej Wojny w Karpatach Wschodnich. Będzie on po raz pierwszy publikowany w dwu wersjach językowych, tu i na FB Memento Bellum.

Cmentarz wojenny we wsi Tjuszka (Тюшкa, w epoce Csuszka) znajduje się w gminie miejskiej Міжгір'я, (w epoce Ökörmező, potem Volové), obecnie powiat Chust (Хустськийрайон), woj. zakarpackie, UA, Został on założony w latach 1916-18, na prostokątnej działce o powierzchni 264 m2, należącej wówczas do tutejszej parafii pw. Mikołaja Cudotwórcy ok. 1 km od cerkwi, przy budynku szkoły prowadzonej przez parafię. Pochowano na nim 53 poległych, w 31 grobach pojedynczych, 2 grobach podwójnych, oraz w 2 grobach masowych. Ostatnie ekshumacje pochówków z okolicy miały miejsce przed 1923 r. W okresie międzywojennym opiekę nad cmentarzem sprawowała placówka żandarmerii ČSR z Repinné (Репинне, nazwa w epoce: Repenye ). Żandarmi przeprowadzili inwentaryzację obiektu i do kwietnia 1923 r. sporządzili odpowiednią dokumentację, w postaci kart ewidencyjnych grobów i planu cmentarza. Pod kartami ewidencyjnymi podpisał się wachmistrz Matina, komendant placówki. Do sporządzenia dokumentacji wykorzystano również protokoły po ekshumacyjne sprzed 1918 r. W 1923 r. na grobach stały drewniane krzyże, od południowego zachodu znajdował się monumentalny krzyż, obiekt miał drewniane ogrodzenie z furtką, a jak wynika z korespondencji z Inspekcją Grobów Wojennych w Koszycach planowano, by groby, w których spoczęli zidentyfikowani polegli, zaopatrzyć w imienne tabliczki, czy to zostało wykonane, nie udało się nam ustalić. Po 1945 r. mieszkańcy Tjuszki nadal utrzymywali porządek na obiekcie cmentarza, aczkolwiek szybko zupełnie zanikła świadomość, kto właściwie jest tu pochowany – nazywano go „madziarskim cmentarzem” (цвинтармадярський), które to określenie na Zakarpaciu potocznie odnosi się do wszystkich cmentarzy Wielkiej Wojny. Po odzyskaniu niepodległości przez Ukrainę, wraz ze zbliżającą się 80. rocznicą wybuchu Wielkiej Wojny staraniem mieszkańców Tjuszki na mogiłach ustawiono metalowe krzyże, wykonano też ogrodzenie z niewysokich metalowych słupków, które połączono łańcuchami, część słupków i krzyży zachowała się do dziś (patrz zdjęcie). Obecnie obiekt ma zostać rewitalizowany staraniem Memento Belli z Użgorodu, prace będą wykonane do jesieni tego roku. Nie omieszkamy w swoim czasie przedstawić reportażu z przebiegu planowanych prac. W załączeniu umieściliśmy zdjęcia wykonane podczas rekonesansu przeprowadzonego przez Stowarzyszenie Memento Bellum jesienią 2025 r. pokazujące aktualny stan obiektu.

Historia powstania obiektu i walk w rejonie

Po 26 września 1914 r. wojska rosyjskie postępowały w ślad cofającymi się na linię głównego grzbietu Karpat wojskami austro-węgierskimi, osiągając około 1 października przełęcze położone na wschód od przeł. Użockiej. Jakkolwiek strona austro-węgierska utrzymała swe pozycje w rejonie przełęczy Użockiej, to bardziej na wschód Rosjanie przekroczyli przełęcze Werecką, Beskid, Wyszkowską/Toruńską, a dalej na wschodzie przeł. Tatrarską. Tym samym na przełomie września/października (głównie) kawaleria rosyjska wdarła się na tereny Zakarpacia, obsadzając szereg górskich miejscowości i zagrażając ważniejszym ośrodkom ówczesnych północnych Węgier - jak chodzi o samą Tjuszkę, Rosjanie z przerwami utrzymali się tu do 25 stycznia 1915 r. W związku z taką sytuacją dowództwo austro-węgierskie przystąpiło niezwłocznie do organizacji i przerzutu sił, które miały odzyskać utracone tereny. Do tych zadań początkowo były dostępne jedynie oddziały Landsturmu austriackiego i węgierskiego. Sięgnięto przy tym również po będące w fazie formowania oddziały Legionów Polskich – 2 i 3 pp, dywizjon kawalerii i baterie armatek górskich 7 cm Gebirgskanone M. 75, z których potem powstała II Brygada Legionów Polskich. Już 5/6 października 1914 r. transporty legionistów dotarły w rejon Kirlyhaza (Korolewo) i wkrótce wyruszyły na linię frontu, działając w kilku grupach bojowych. W połowie grudnia 1914 r., po walkach stoczonych po galicyjskiej stronie w rejonie Nadwórnej – Mołotkowa i Zielonej – Żabie, w związku faktem, że broniąca rejonu Vizköz 12 LstInfBrig (tj. brygada pospolitego ruszenia) Obst.Burggassy’ego nie wytrzymała ataków rosyjskich 78 Dywizji Piechoty (309, 310, 312 pp ) i zaczęła się cofać ku Ökörmezö, część sił legionowych przerzucono bardziej na zachód, kierując je właśnie w rejon Ökermözo, gdzie w szczególności miała działać grupa bojowa płk Zielińskiego (II i III baon 2ppLeg) z zadaniem dalszym przerwania łączności rosyjskiej na kierunku Majdanu, następnie zdobycia góry Kliva 803 m nmp dominującej nad Vizköz (Sojma, obecnie Сойми). W tym celu część sił legionowych skoncentrowano na wzniesieniu Nestierov 944 m nmp. skąd miały nacierać w grupach: jedna ku północy grzbietami górskimi, druga wzdłuż doliny rzecznej. Działania te miała zabezpieczać na zachodnim lewym skrzydletrzecia grupa mjr Januszajtisa,którą skierowano w rejon Rókamező(Liscevo, obecnieЛисичево). Grupa ta miałaprzejść ku północy przez pasmo Gór Borżawskich, osiągając rejon przełPrislop i szczytu o takiej samej nazwie. Wg posiadanych informacji w rejonie na płn od wspomnianej przełęczy wieś Tjuszka miała być obsadzona przez Rosjan (faktycznie działały tam pododdziałyrosyjskiego 310 pp). 15 grudnia 1914 r. siłami wydzielonymi z I baonu, wzmocnionego 2 armatkami górskimi M. 75, mjr Januszajtis obsadził grzbiet górski w pobliżu Prisłopu, wysłano też patrole do górnej części wsi. Do pierwszego poważniejszegostarcia z 15 kp rosyjskiego 310 pp doszło 18 grudnia w godzinach rannych – starcie zakończyło się na trwającej pół godziny silniej wymianie ognia, z kolei po południutego dnia rosyjskie 12 i 15 kp310 ppwykonując otrzymany rozkaz zajęcia i oczyszczenia Tjuszkiprzypuściły atak na wieś z 2 kierunków. Podczas starć, jakie się wywiązały, Rosjanie wzięli do niewoli 2 jeńców. Trudno się stwierdzić czy chodziło tu o legionistów z grupy Januszajtisa, jeśli tak było, to wyolbrzymili oni Rosjanom własne siły, twierdząc że działają tu 2 pełne baony. Następnie Rosjanie cofnęli swoją 12 kp pod szczyt Prislop 775 m dominujący nad wsią, a 15 kp miała utrzymać Tjuszkę, której czołówka dotarła do środka wsi i zajęła tu obronę. Jednak pod wieczór 19 grudnia 1914 r. legioniści 2 batalionami zaatakowali Tjuszkę, w której w tym czasiezakwaterowała się 3 kp 310 pp. Co prawda atak doprowadził do ucieczki przeciwnika i legionistom udało się spędzić noc w zabudowaniach wsi, ale wysłane patrole stwierdziły, że Rosjanie szykują się do kontrataku, zadanie odbicia straconej pozycji otrzymała 15 kp 310 pp przesunięta tymczasem do rezerwy pułkowej. Atak zgodnie z meldunkami patroli, nastąpił o świcie 20 grudnia, potem kontratakujący usiłowali oskrzydlić wieś, a legionistom zaczęła się kończyć amunicja. Tu warto zauważyć, że dopiero po przybyciu na Węgry wyposażono ich w pochodzące z zatrzymanego kontraktu OEWG Steyr dla rządu Grecji, skądinąd świetne karabiny MannlicherSchönauer wz. 1903 na amunicję kal. 6,5x54 mm, różniącą się jednak od używanej w armii austro-węgierskiej (8x54mm), co powodowało kłopoty z zaopatrzeniem przez służby kwatermistrzowskie. Wieczorem 20 grudnia oba bataliony legionowe musiały się cofnąć i do wsi ponownie wkroczyli Rosjanie. Następnego dnia legioniści, wsparci pododdziałami kk LIR 30 należącymi do sąsiedniej 55 ITD., próbowali znowu odzyskać wieś, zmuszając Rosjan do cofnięcia się na linię okopów wykopanych przez nich nad wsią na wzgórzach od strony Repinnego. 22 i 23 grudnia walki trwały – legionistom udało się wtargnąć w okopy rosyjskie, biorąc przy tym licznych jeńców. Tu uwaga: w rosyjskich archiwach zachowało się 24 karty żołnierzy 310 pp, część z nich właśnie wtedy trafiła do niewoli.Ale poniesione straty przerzedziły szeregi pododdziałów mjr Januszajtisa na tyle, że utrzymanie zdobytych pozycji było już niemożliwe i w Wigilię Bożego Narodzenia Rosjanie odzyskali je z powrotem, choć sama wieś jeszcze pozostawała w polskich rękach. Wobec rozwoju ogólnej sytuacji 25 grudnia opuszczonoostatecznie Tjuszkę, siłami jednej kompani ubezpieczając stare pozycje pod Prisłopem, a resztę żołnierzy kierując na odpoczynek do Rókamező, w tych czasach sporego ośrodka hutniczego. Na gruntach należących do Tjuszki pozostało 5 poległych legionistów pochowanych prowizorycznie, rannych i chorych ewakuowano w głąb Królestwa Węgier. Na pewno poległo również 3 Rosjan z 310 pp, których potem pochowano na cmentarzu wojennym, ale prawdopodobnie jedynym, którego możemy wskazać z imienia i nazwiska był praporszczyk Fiesienko Andrzej (Фесенко), poległy +10(23) grudnia 1914 r. Co do kwestii strat rosyjskiego 310 pp brakuje „imiennego wykazu poległych niższych stopniem” z tego okresu, dostępne są jedyne karty jeńców wojennych – zachowane w ilości 24 szt. i trochę kart przyjęcia rannych do różnych szpitali. Za to w dzienniku działań bojowych pułku pod datą 9st.sty./24 grudnia 1914 r. zapisano,że pułk stracił 39 zabitych i zaginionych, a 95 rannych ewakuowano. Pewna część tych strat wiązała się jednak z walkami o Klivę – te omówimy dokładniej w opracowaniu poświęconym cmentarzowi wojennemu w Miżgirije. Tu na razie chcielibyśmy jeszcze wymienić miejsca, w jakich jeszcze w trakcie walk chowano legionistów poległych i zmarłych z ran w opisywanych walkach.Są to: Cseries, GóraKliva, Nagyszöllös, Ökörmező,Repenye, Visköz – to gdzie ich ostatecznie pochowano, będzie przedmiotem dalszych badań, zapewne szczątki większości z nich zostały potem przeniesione. na cmentarz wojenny w Ökörmező/Miżgirije.

Od 26 grudnia 1914 r. przystąpiono do regularnej rozbudowy pozycji pod Prisłopem, obsadzając ją stale jedną kompanią zmienianą co dobę, taki stan trwał to do nocy 9/10 stycznia, kiedy to legionistów zluzowali landwerzyści austro-węgierscy. Obie strony prowadziły jednak ożywioną działalność patroli. Względna stabilizacja na tym odcinku frontu trwała do 23 stycznia 1915 r. kiedy to ku północy ruszyła ofensywa państw centralnych – miała tu działać mieszana SüdArmee gen. piech. von Lisingena. Na jej wschodnim skrzydle miał działać Korpus „Gerok” (nazwanemu tak od dowodzącego gen. piech. Karla Christopha Friedricha von Gerok, rodem z Wirttenbergii), w składzie niemiecka 48 RezDP., austro-węgierska 19 ITD (dywizja piechoty) i 12 LstIB (brygada piechoty Landsturmu). Siły te zaczęto koncentrować w regionie po 10 stycznia, dla nas jest istotne że rejon Tjuszki 25/26 stycznia 1915 r. odzyskiwała właśnie 48 RezDP dowodzona przez gen. Ferdinanda von Hahn, składająca się z Reserve-Infanterie-Regiment Nr. 221, 222, 223, 224, Reserve-Jäger-Bataillon Nr. 20, Reserve-Kavallerie-Abteilung Nr. 48, Reserve-Feldartillerie-Regiment Nr. 48, Reserve-Fußartillerie-Batterie Nr. 24, Reserve-Fußartillerie-Batterie Nr. 25, Reserve-Pionier-Kompagnie 48 i dywizyjnych służb kwatermistrzowskich. W Górach Borżawskich działania ofensywne zaczęły się zgodnie z planem o świcie 25 stycznia. 21 stycznia do Rókamező dotarły sztab i dwa bataliony RIR 223, następnego dnia żołnierze odpoczywali. Niestety z powodu nieszczęśliwego wypadków i chorób, jakim ulegli prowadzący dzienniki działań bojowych, w rekonstrukcji przebiegu zdarzeń można się oprzeć jedynie o źródła wtórne (z wyjątkiem dziennika II baonu). 24 stycznia pułk podzielony na dwie grupy wymaszerował na pozycje wyjściowe w rejon wzniesienia Prislop 924 m (II baon) i wzniesienia Stouba 1046 m (I i III baon), gdzie żołnierze spędzili noc na biwakach, a częściowo na pozycjach austriackiego Landsturmu. Co do dalszych działań, wiadomo jak przebiegły one w pasie działania II baonu, wzmocnionego oddziałem narciarzy, plutonem ckm i 2 działami górskimi. Już o świcie 5 kp RIR 223 wyruszyła ku wsi, na której skraju została przyjęta ogniem Rosjan. Wskutek tego część kompanii skierowała się na szczyt wzg. 622 m, pozostałe kompanie zaczęły obchodzić to wzniesienie od południa co doprowadziło do oskrzydlenia obrońców Tjuszki, którzy wobec tego po południu cofnęli się ku północy. Dzięki temu żołnierze niemieccy mogli wykorzystać zabudowania na nocleg, ubezpieczywszy się strażami polowymi. Następnego dnia o świcie przez wzniesienie 744 m pułk skierował się w stronę Repenye, spotykając się tylko ze słabym oporem. Podczas tych walk zorganizowano w szkole przy cerkiewnej wysunięty punkt opatrunkowy, przy którym chowano umierających z ran, ale również jednego z ewakuowanych z linii walk żołnierzy, który zamarzł nocą na pozycji. Co do działań I i III baonu możemy posłużyć się jedynie zapisami z kalendarzyka ówczesnego oficera I baonu Oblt. Ernsta von Bieberfstein:25 stycznia Natarcie na wieś Csuszka, rozciągniętą w głębokiej dolinie i obsadzoną przez Rosjan. Mozolnie schodzimy w dół po stromych stokach, ponosząc całkiem niemałe straty. Powoli pokonujemy niekończącą siędrogę, w końcu oczyszczamy zabudowania. Teraz my siedzimy we wsi, a Rosjanie mogą sobie marznąć na okolicznych wzniesieniach.

26 stycznia Trwa gwałtowna wymiana ognia z Rosjanami obsadzającymi wzniesienia, mimo silnego ostrzału karabinów maszynowych, ponosimy tylko niewielkie straty.

Tego dnia zakończyły się walki Wielkiej Wojny w Tjuszce. Pierwsze prace nad uporządkowaniem pochówków w okolicy rozpoczęto latem i jesienią 1915 r., kiedysiłami żandarmerii węgierskiej przeprowadzono inwentaryzację pochówków. Można przyjąć, że do jesieni te materiały były gotowe – niestety nie ma ich w praskim Archiwum Wojskowym. Po zorganizowaniu struktur grobownictwa wojskowego na terenie Austro-Węgier, okolice te znalazły się we własnościowości terytorialnej kuk KriegsgräberinspektionKassa (obecnie Koszyce). W porządkowanie terenu zaangażowano w 1916 r. Arbeiterabteilung der Kriegsgräber Nr VII, który z pomocą przydzielonego kontyngentu jeńców rosyjskich w charakterze siły roboczej, przeprowadził ekshumacje mogił rozproszonych w okolicy na cmentarz powstały w pobliżu miejsca działania niemieckiego punktu sanitarnego (25/26 stycznia 1915 r. w budynku szkoły przy cerkiewnej). Zapewne ostateczny kształt obiektu został nadany w 1917 r. przez KriegsgräberArbAbt 9 stacjonujący w Okörmöze, do którego przydzielani byli również żołnierze niemieccy.

Poniższa lista pochowanych w Tjuszcze powstała na podstawie dokumentacji zachowanej w praskim Archiwum Wojskowym, uzupełniono ją materiałem z analizy niemieckich Verlustliste (Preussen) z 1915 r. m. in. : VL Preuss 171, Ausg. 396 v. 11.03.1915, VL Preuss 181, Ausg. 413 v. 23.03.1915, VL Preus 183 Ausg. 417 v. 25.03.1915 , VL Preuss 184 Ausg. 420 v. 26.03.1915, VL Preuss 185 Ausg. 421 v. 27.03.1915, VL Preuss 576 Ausg. 1040 v.7.10.1916.

Żołnierze armii niemieckiej:

Appel Heinrich, Musk., RIR 223, 3 Kp., *?, +25.01.1915, Gr. 8.
Brechner Georg, Musk., RIR 223, 5 kp., *? Wiesbaden, +26.03.1915, Gr. 7
Deichtmann Josef, Musk., RIR 223, 12 kp., *? Niederhagenthal, +25.01.1915, Gr. 19
Gerstenschläger Adam, Musk. RIR 223, 4 kp., *Gr. Umstadt, Darmstadt, als vermisst bezeichnet wahrscheinlich +25.01.1915, ohne Grabnummer
Hes Villibald Musk RIR 223 2 kp., +25.01.1915, gr. 16
Hoddes Karl Theodor, Utoffz, RIR 222, 8 kp., *Stiesen, +25.01.1915, Gr. 8
Ihne Otto, ErsRes., RIR 223, 8 kp., *? Mittelhagen, Altena +28.01.1915, Gr. 8
Issinger Otto, Musk., RIR 223, 10 kp., *? Unterwilden, Arnsberg, +25.01.1915, Gr. 16
Keller Wilhelm, +25.01.1915, Gr 8
Klotz August, Jg., RJB 20, 3 kp., *? Oberndorf, Wittgenstein, +25/26.01.1915, Gr. 8
Kropp Heinrich, Krgsw., RIR 223, 11 kp, *? Grünberg, Gießen, +25.01.1915, Gr. 17
Mühlbauer Gottfried, Krgsw., RIR 223, 8 kp., *München, zamarzł +25.01.1915, Gr. 16 (błędnie jako Mühldorfer Josef)
Müller IV Anton, Musk. (Robert, Gefr, jako verw, 5 kp.) RIR 223, 2 kp., *? +25.01.1915, Gr. 8
Oberhoff Karl, Musk., RIR 223, 11 kp., *? Bunscheidt, Altena, +25.01.1915, Gr. 17
Pipp Jakob, Musk., RIR 223, 10 kp., *? Bönnersheim, +26.01.1915, nr gr. brak, uwaga na VL jako vermisst
Plies Wilhelm, RIR 223, 4 kp., *? Neumühle, Wiesbaden, +25.01.1915, nr gr. brak, na VL wykazany jako verwundet, potem vermisst, ostatecznie sprostowany jako tot.
Rinker Christian, Musk., RIR 223, 9 kp, *? Ober Bessingen, +25.01.1915, Gr. 16
Sander Johann, Musk, RIR 223, 4 kp., *? +25.01.1915, Gr. 8
Schanchs (właściwie: Schautz) August, RIR 223, 8 kp., *? Eich, Langen Schwalbach, zm. z ran +27/28.01.1915, Gr. 8
Schlos(s)er Michael(? Gustav), Musk., RIR 223, 2 kp., * Wiesbaden, +26.01.1916, gr.16
Schulte Ernst (Franz ?), Musk. RIR 223, 10 kp., *? Clarfeld, Wittgenstein, +25.01.1915, gr. 8
Stamm Ernst, Musk., RIR 223 2 kp. +25.01.1915, gr. 25, (prawdopodobnie tożsamy z Karl, *1897 Bydgoszcz, zgłoszonym przez pułk jako vermisst)
Waldschmidt Hermann, Musk., RIR 223, 12 kp., *? Ernsthausen, Oberlahnkreis, +25.01.1915, nr gr brak
Wüst Johann, Ers.Res., RIR 223, 8 kp.,*? Thalheim, Limburg, +25.01.1915, Gr. 8
Zabel Karl, Krgsw. RIR 223, 2 kp. – gr. 25, nie wykazany w meldunkach o stratach

Żołnierze II Brygady Legionów Polskich:

Adamusik, leg. 2 pp LP, +22.12.1914, gr. ?
Dziedzic Jan, st. leg., 3 pp LP, 3 kp., +22.12.1914, Gr. 33
Hradecki Aleksander, leg., 3 pp LP, 12. kp., *1897 Podgórze, Kraków, + 19-24.12.1914, gr. ?
Joński Franciszek, leg., 3 pp LP., 6 kp, *?, +18.12.1914, gr. ?
Borelowski Marian Witold, plut. pchor., 3 pp LP, 7 potem 10 Kp., *1890 Kraków, +22.12.1914, gr. ?

Uwaga: część ww wymieniono jako poległych z błędami w pisowni na VL nr 189 v. 7 Juni 1915, także w wydawnictwie Lista Chorych, Rannych, Zabitych i Zaginionych Legionistów do Kwietnia 1915 roku.

Żołnierze austro-węgierscy (w innych źródłach nie odnaleźliśmy):

Sakner Johann(Jan) kk LIR 32, *?, + ? styczeń 1915, Gr 35
Tod Franz kk LIR 30, **?, + 21.12.1915, Gr 34

Żołnierze nieznani:

Grób nr 26 – NN żołnierz niemiecki (w stopniu Utoffz) z RIR 222

Groby pojedyncze nr 9-15, 22-24, 27-28, 31 – NN. żołnierze austro-węgierscy (pośród nich znajdują się szczątki 4 z wymienionych wyżej legionistów)

Gr 29-30, 32 - NN żołnierze rosyjscy.